• Julie de Vaan

Verkiezingen: vertegenwoordig jij jezelf, of laat je je vertegenwoordigen door de situatie?

Verkiezingstijd. We mogen weer stemmen, kiezen wie ons gaat vertegenwoordigen in de politiek. Het idee is simpel: je kiest de partij die het beste bij jou past. De partij die staat waar jij voor staat. De partij die overeenkomt met jouw kijk op de wereld en die jouw belangen behartigt bij het besturen van het land. Maar hoe goed zijn wij eigenlijk in staat om die keuze te maken? Hoe groot is de invloed van de situatie? En hoe kunnen we de situatie zo inrichten dat deze mensen helpt bij het maken van de juiste keuzes, de keuzes die écht aansluiten bij waar jij als mens voor staat?


De invloed van de situatie op ons stemgedrag

Stemgedrag is het perfecte voorbeeld van gedrag waarbij we ervan uitgaan dat mensen heel goed in staat zijn om objectief gezien de juiste keuzes te maken. Maar dat valt tegen. En dat is niet zo gek ook. We worden rondom verkiezingstijd overladen met informatie. Mooie slogans, gepassioneerde betogen, overdreven discussies, persoonlijke verhalen en de betoverende glimlach van lijsttrekkers op verkiezingsposters. De pogingen om ons te overtuigen en te verleiden voor een stem zijn er in allerlei soorten en maten.

Zo wordt er bijvoorbeeld gesproken over allerlei trucjes die in de politiek worden gebruikt met het doel om jouw stem te winnen. Denk bijvoorbeeld aan de kleur van de stropdas, het wel of niet drinken met een rietje, en de zorgvuldig samengestelde verkiezingsposter. Er wordt onder andere gesuggereerd dat een rode stropdas zorgt voor meer aandacht voor de inhoud van de boodschap van een partij. Een blauwe stropdas geeft ons een gevoel van rust en zorgt daarmee, los van de inhoud, voor meer vertrouwen. Ook gaat het gerucht dat het drinken door een rietje je de verkiezingsoverwinning kan kosten. Dat ziet er namelijk ‘premier-onwaardig’ uit. En de eindeloze theorieën over het effect van een verkiezingsposter gaan onder andere over de lach (van mondhoek tot neusvleugels en alle spieren daaromheen), oogcontact, lettertype en de "gaze”, de weg die je blik aflegt, de aandacht die je hebt voor visuals en tekst.

Maar voor we ons definitief laten verleiden door allerlei trucjes, kijken we misschien nog wel naar de debatten op tv, checken we de website van onze favoriete partijen of leest een fanatiekeling nog een paar verkiezingsprogramma’s door. En gelukkig zijn er ook nog stemwijzers om ons te helpen bij het maken van onze keuze. Maarja, sommige stellingen zijn wel lastig. “Geen idee… Even kijken wat de partijen hierover zeggen. Die partij vind ik maar niks, even kijken hoe die erover denkt. En die partij vind ik meestal wel goed, wat zegt die hierover? Hm, ja precies, dat dacht ik ook al. Ik kies ook voor eens.” Grote kans dat de partij die jij in je achterhoofd had netjes bovenaan eindigt. Dat bevestigt mooi wat je al dacht over jezelf. Dat geeft een goed gevoel; ja, dit is mijn partij, hier ga ik op stemmen. En eindigt jouw voorkeurspartij toch niet op de eerste plaats? Dan neem je de uitslag eerder met een korrel zout. “Ja, maar die partij is te klein, die gaat toch niet regeren”, of “die stelling was best raar, als ik hier toch oneens invul klopt het beter, dan komt de partij waar ik vorige keer ook op uitkwam bovenaan”.

Voorgaand stemgedrag is waarschijnlijk een van de grootste voorspellers voor de keuze die je maakt. Best logisch en niks mis mee natuurlijk, maar let wel op. Partijen verschuiven. Check je wel nog af en toe of jouw partij ook daadwerkelijk nog steeds staat waar jij voor staat? Of maakt je dat door de invloed van de situatie minder uit? Als je bijvoorbeeld voorheen fanatiek aanhanger was van een bepaalde partij, en dat graag deelde met familie en vrienden, is de drempel om te wisselen van partij veel groter. Het stemmen op een bepaalde partij is onderdeel geworden van je identiteit. Er moet al heel wat gebeuren wil je niet meer op die partij stemmen. Los van hoe goed die partij daadwerkelijk nog bij je aansluit.

En denk ook eens aan de coronacrisis. Wat is de invloed daarvan op ons stemgedrag? In dit soort onzekere tijden zijn we geneigd om ons vast te houden aan het oude vertrouwde. Grote kans dus dat veel mensen kiezen voor de partij die ons tot nu toe door de crisis heeft geleid. Gewoon voor de zekerheid. Of we gaan er juist zo hard mogelijk tegenin. Ontkennen dat er een probleem is bijvoorbeeld. Dan stemmen we op de partijen die het hardste roepen tégen de maatregelen, tégen de voormalige coalitie en tégen de heersende orde te zijn. Wat deze partijen verder allemaal te zeggen hebben, dat vergeten we in onze overweging.


Verklein de invloed van de situatie en vertegenwoordig jezelf

Zo zie je dat de situatie ons stemgedrag misschien meer beïnvloed dan we denken of zouden willen. Het lastige is: hoe we de situatie dan ook inrichten, er is altijd sprake van (onbedoelde) sturing. Want ook de plaatsing van aanplakborden door de gemeente, het bekendmaken van de peilingen, de optredens van politici die we bij toeval op tv voorbij zien komen, of die we door algoritmes op social media voorbij zien komen, en de volgorde van partijen van links naar rechts op de kieslijst hebben invloed. Daarom is het belangrijk om bewust om te gaan met het inrichten van de situatie. Wat gedragsexperts hierbij zouden moeten doen, is de situatie zo inrichten dat deze keuze zo vrij mogelijk blijft, en zo dicht mogelijk bij het individu blijft.

In de praktijk komt het er waarschijnlijk op neer dat je met kleine aanpassingen de invloed zal moeten tegengaan van degene die bewust of onbewust sturen naar een bepaalde partij. Zo zou je kunnen pleiten voor minder sturing via verkiezingsposters, media-optredens en algoritmes op social media. Net zoals er in de loop van de jaren onder leiding van campagneteams op steeds meer verkiezingsposters de hoofden van politici zijn verschenen, kunnen deze onder invloed van onafhankelijke gedragsexperts bijvoorbeeld ook weer verdwijnen. Dan is er meer ruimte voor inhoud, minder voor de show en het gevoel.

Grotere veranderingen zouden zijn: geen keuze meer uit personen, maar enkel nog op partijen. Of geen keuze meer uit partijen, maar keuzes op basis van thema’s en stellingen. Maar tot die tijd wil ik in elk geval benadrukken: wees je bewust van de invloeden van de situatie op jouw stemgedrag. Laat je niet verleiden voor een stem die een (tijdelijke) situatie vertegenwoordigd, zoals corona, mooie praatjes tegen de heersende orde, of alleen een mooie kop.

26 keer bekeken

Gerelateerde posts

Alles weergeven